Çocuğunuz Okula Gitmek İstemiyor Mu?

Sabahları çocuğunuzun okula gitmemek için ısrarcı olduğunu mu gözlemliyorsunuz? Bu yazı, bu durumu sadece “okula gitmek istememek” olarak görmemek gerektiğini anlatmak için hazırlandı. Çünkü aslında burada çocuğun okul aracılığıyla verdiği belli mesajlar vardır.

Okul Reddi Nedir?
Okul reddi; öğrencinin okula gitmeyi ya da okulda kalmayı reddetmesi şeklinde tanımlanır. Bowlby , okul korkusu yaşayan çocukları “gerçek okul durumundan değil, bağlandıkları kişiden ayrılmaktan ya da güvenli ortamdan uzak kalmaktan korkanlar” olarak açıklamıştır.

Tarihçesi
Bu durum yaklaşık 100 yıldır tartışılmaktadır.
Jung, okula gitmeme davranışını ilk kez “nörotik reddetme” olarak tanımlamıştır.
Broadwin, korku ve kaygı kaynaklı devamsızlığı açıklayan ilk yazardır.
“Okul fobisi” kavramı 1941’de Johnson ve arkadaşları tarafından kullanılmıştır.
“Okul reddi” ise ilk kez Büyük Britanya’da duygusal sıkıntılar nedeniyle okula gitmeyen çocuklar için kullanılmıştır.

Günümüzde okul reddi; çocukların anksiyete, depresyon veya benzeri duygusal zorluklar nedeniyle okula devam edememesi olarak tanımlanmaktadır.

Nedenleri Nelerdir?
Silverman ve Kearney, okul reddinin altında yatan motivasyonları dört grupta açıklamıştır:

1. Okul kaynaklı kaygıdan kaçınma
   Çocuk öğretmenin sorusuna cevap veremeyeceğini düşünür, başarısız olacağını hisseder.Bu kaygıdan kaçmak için okula gitmek istemez.
2. Sosyal durumların caydırıcılığından kaçınma
   Arkadaş edinmekte güçlük, sınıfta konuşma ya da alay edilme korkusu nedeniyle okula gitmek istemez.
3. Belirli kişilerin dikkatini çekme (anne-baba gibi)
   Çocuk, okula gitmeyerek bakım verenle daha çok vakit geçirmeyi hedefleyebilir.
4. Okul dışı pekiştiricilere yönelme
   Evde daha çok uyumak, oyun oynamak, bilgisayar veya telefonla vakit geçirmek okulu daha az cazip kılar.

Evans’ın Sınıflandırması
Evans, okul reddini üç alt tipe ayırmıştır:

1. Anksiyete ile giden alt tip
Çocuğun kaygısı baskındır. Ayrılma kaygısı, sosyal kaygı ya da performans kaygısı öne çıkar.Okula giderken mide bulantısı, baş ağrısı gibi psikosomatik belirtiler yaşar.Okula gitmediğinde rahatlama hisseder.

Örnek: Sabah annesinden ayrılmak istemeyen ve mide ağrısı bahanesiyle eve dönmek isteyen çocuk.

2. Kaçıngan alt tip
Sosyal, akademik veya duygusal açıdan zorlayıcı durumlardan kaçınmak için okulu reddeder. “Utanç, başarısızlık, dışlanma” korkuları ön plandadır.

Örnek: Sınıfta yüksek sesle okumaktan çekinen ya da matematik dersinde zorlanacağı için alay edilmekten korkan öğrenci.

3. Temaruz ile giden alt tip
Çocuk gerçek bir psikolojik sıkıntı yaşamaz, fakat okula gitmemek için hastalık numarası yapar. Amaç, okul dışındaki daha keyifli etkinliklere yönelmektir.

Örnek: “Karnım ağrıyor” diyerek okula gitmek istemeyen, ama kısa süre sonra evde bilgisayar oyunu oynayan çocuk.

Okul Reddi Hangi Psikolojik Sorunlarla Birlikte Görülür?
Okul reddi çoğu zaman tek başına ortaya çıkmaz. Araştırmalar, okul reddi yaşayan çocuk ve ergenlerin bu davranışı göstermeyenlere göre daha yüksek oranda ruhsal bozukluk tanısı aldığı ve ruhsal desteğe ihtiyaç duyduğu göstermektedir.
Bu davranış, hem içselleştirme bozuklukları (ör. anksiyete, depresyon) hem de dışsallaştırma bozuklukları (ör. dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, karşıt olma-karşı gelme bozukluğu) ile birlikte görülebilir].
Özellikle ayrılma anksiyetesi bozukluğu (AAB), literatürde en sık okul reddine eşlik eden tanı olarak rapor edilmiştir. Bunun dışında yaygın anksiyete bozukluğu, sosyal fobi, özgül fobi ve anksiyete ile giden uyum bozukluğu da sık görülen tanılar arasında yer alır.
Türkiye’de yapılan çalışmalarda, okul reddinin erkek çocuklarda daha sık görüldüğü, bunun da sosyokültürel faktörlerle ilişkili olabileceği belirtilmiştir [30]. Ailelerin erkek çocukların eğitimine daha fazla önem vermesi, okul reddi görüldüğünde bu çocukların hastanelere daha sık götürülmesine neden olabilmektedir.

Okul Reddi ve Fiziksel Belirtiler
Okul reddine bağlı kaygı yaşayan çocuklarda çoğu kez bedensel şikâyetler ön plandadır.

• Bunlar arasında:
• Karın ağrısı,
• Baş ağrısı,
• Kusma,
• Baş dönmesi,
• Terleme, çarpıntı, nefes darlığı,
• Görme bulanıklığı ve yürüme güçlüğü yer alabilir.

Bu belirtiler genellikle sabahları ya da okula gitme zamanı yaklaştığında ortaya çıkar. Ailelerin bu noktada dikkat etmesi gereken en önemli şey, çocuğun yaşadığı sıkıntının “numara yapmak” olmayabileceğini anlamaktır. Tıbbi muayene ile bedensel bir neden dışlandıktan sonra bu belirtiler kaygı ile ilişkilendirilebilir.

Neler Yapmalı?
Araştırmalar, okul reddinde en etkili yöntemin Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) olduğunu göstermektedir. Ancak ailelerin ve okulun günlük yaşamda yapabilecekleri de çok önemlidir:

Rutin oluşturun: Düzenli uyku, sabah hazırlıkları (çanta hazırlama, kıyafet seçimi) çocuğun kaygısını azaltır.
Kaygıyı konuşun: Çocuğunuzla korkularını paylaşın, gerçek dışı düşüncelerini yeniden çerçevelemesine yardımcı olun.
Küçük adımlarla ilerleyin: Önce kapıya gitmek, sonra yarım gün kalmak gibi kademeli bir dönüş planı uygulayın.
Küçük başarıları kutlayın: Zamanında çıkmak ya da o gün okula gidebilmek gibi küçük adımlar için çocuğunuzu takdir edin.
Okulla iş birliği yapın: Öğretmenle düzenli iletişim, okulda güvenli bir kişi/sınıf ortamı oluşturulması önemlidir.
Sosyal destek sağlayın: Çocuğun arkadaşlarıyla vakit geçirmesini, spora ya da sanatsal etkinliklere katılmasını teşvik edin.

Neler Yapmamalı

• Çocuğu zorla okula götürmek, bağırmak veya tehdit etmek, kaygıyı daha da artırır.
• Ceza ya da ödül sistemine aşırı yüklenmek, sorunun kaynağını çözmeden yalnızca baskı oluşturur.
• Çocuğun şikâyetlerini küçümsemek (“Bir şeyin yok, abartıyorsun”) güven ilişkisini zedeler.
• Okuldan tamamen uzak kalmasına izin vermek de çözümü zorlaştırır; önemli olan destekle kademeli dönüş sağlamaktır.

Sonuç
Okul reddi, sadece “okula gitmek istememe” değildir; çoğunlukla kaygı bozuklukları ve diğer psikolojik sorunlarla birlikte görülen ciddi bir durumdur. Aile, okul ve profesyonel desteğin iş birliği, bu süreçte en koruyucu ve etkili yaklaşımdır.
Mersin’de çalışan bir klinik psikolog olarak deneyimlerim, erken fark edilen ve doğru şekilde müdahale edilen okul reddi vakalarının çok daha hızlı iyileşme gösterdiğini desteklemektedir.

Eğer bu konuda Mersin’de bir çocuk psikoloğundan destek almak isterseniz iletişim kısmındaki formu doldurarak bana ulaşabilirsiniz.